Φωκίδα: Ελαιώνας (Τοπόλια)

Ο Ελαιώνας είναι χωριό της Φωκίδας στη Στερεά Ελλάδα και ανήκει διοικητικά στον Δήμο Δελφών. Βρίσκεται βορειοανατολικά της Άμφισσας, σε απόσταση περίπου 5 χιλιομέτρων από την πόλη, στους πρόποδες του Παρνασσού. Ο οικισμός είναι κτισμένος σε υψόμετρο περίπου 340 μέτρων, γεγονός που τον κατατάσσει στους ημιορεινούς οικισμούς της περιοχής.

Η γεωγραφική του θέση βρίσκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στον ορεινό όγκο του Παρνασσού και στην πεδινή ζώνη της Άμφισσας. Το φυσικό περιβάλλον χαρακτηρίζεται από ελαιώνες, πεύκα και πλατάνια, ενώ η περιοχή συνδέεται άμεσα με τον μεγάλο ελαιώνα της Άμφισσας, έναν από τους σημαντικότερους αγροτικούς χώρους καλλιέργειας ελιάς στην Ελλάδα. Ο οικισμός βρίσκεται κοντά στον οδικό άξονα Άμφισσας – Μπράλου, γεγονός που τον συνδέει με την ενδοχώρα της Φωκίδας και με τα περάσματα προς τη Φθιώτιδα.

Η παλαιότερη ονομασία του χωριού έως το 1927 ήταν Τοπόλια. Το όνομα αυτό προερχόταν από τη σλαβική λέξη «topol», η οποία σημαίνει λεύκα, και σχετίζεται με τη βλάστηση της περιοχής. Με τη διοικητική μετονομασία των οικισμών κατά τον 20ό αιώνα, ο οικισμός πήρε την ονομασία Ελαιώνας, η οποία συνδέεται με την κυρίαρχη αγροτική δραστηριότητα της περιοχής και με την εκτεταμένη παρουσία ελαιόδεντρων στο τοπίο.

Στον οικισμό διατηρούνται μικρά εκκλησιαστικά κτίσματα και αγροτικές εγκαταστάσεις που συνδέονται με την τοπική κοινωνική ζωή. Σημαντικό κτίσμα αποτελεί ο ναός του Αγίου Βασιλείου, ο οποίος διαθέτει ξυλόγλυπτο τέμπλο του τέλους του 19ου αιώνα. Στην ευρύτερη περιοχή έχουν επίσης εντοπιστεί αρχαιολογικά ευρήματα, όπως θολωτός τάφος που χρησιμοποιήθηκε κατά την ύστερη εποχή του χαλκού, γεγονός που δείχνει ότι η περιοχή κατοικείται από πολύ παλαιότερες περιόδους.

Ο Ελαιώνας αποτελεί έναν μικρό ημιορεινό οικισμό της Παρνασσίδας, του οποίου η μορφή και η οικονομική ζωή συνδέονται με τη γεωργία και ιδιαίτερα με την καλλιέργεια της ελιάς. Η γεωγραφική του θέση στους πρόποδες του Παρνασσού και κοντά στην Άμφισσα καθορίζει τη λειτουργία του μέσα στο τοπικό δίκτυο οικισμών της Φωκίδας.